عورتن جو مسجد ۾ اعتڪاف
معاشري ۾ ھڪ خطا رواج بڻجي رھي آھي، عورتون گھر ۾ اعتڪاف ويھي رھنديون آھن، اھي سمجھنديون آھن تہ شايد ھن ۾ پردي جي وڌيڪ حفاظت آھي، يا گھر ۾ اعتڪاف ويھڻ ڪو مسنون عمل آھي يا انھن جو خيال آھي تہ گھر ۾ اعتڪاف ويھڻ افضل آھي. تہ اھڙو ڪو مسئلو شريعت ۾ ناھي، بلڪہ شرع جي اصولن مان معلوم ٿئي ٿو ته عورت گھر ۾ اعتڪاف نٿي ڪري سگھي، ڇو تہ اعتڪاف جي شرعي تعريف ھي آھي:
⭐ اَلْمُكْثُ فِى الْمَسْجِدِ مِنْ شَخْصٍ مَخْصُوصٍ بِصِفَةٍ مَخْصُوصَةٍ
"ڪنھن مخصوص شخص جو خاص صفت سان مسجد ۾ رھڻ جو نالو اعتڪاف آھي."
(شرح النووي:۳۷۱/۱, فتح الباري لابن حجر:۲۷۱/۴, فتاوي عالمگيري:۲۲۱/۱)
⭐ اللہ تعالي جو فرمان آهي:
وَأَنتُم عاكِفونَ فِي المَساجِدِ
"توھان مسجد ۾ اعتڪاف ڪري رھيا آھيو" (البقرہ:۱۸۷)
📌 حافظ ابن حجر رحمہ اللہ (۸۵۲ھ) ھن آيت مبارڪہ جي ھيٺ لکن ٿا:
عُلِمَ مِن ذِكْرِ الْمَسَاجِدِ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ الْإِعْتِكَافَ لَايَكُونُ اِلَّا فِيْهَا
"مسجدن جي ذڪر سان معلوم ٿيو تہ مسجدن کان علاوه اعتڪاف ٿئي ئي نٿو" (فتح الباري:۲۷۲/۴)
👈 رسول الله صلي الله عليه وسلم جي زماني ۾ اعتڪاف:
رسول الله صلي الله عليه وسلم جي زماني ۾ عورتون مسجد ۾ ھي اعتڪاف ڪنديون ھيون ۽ ان دور ۾ اعتڪاف جي لاءِ مسجد جو ھجڻ شرط سمجھيو ويندو ھو. دليل ذڪر ڪجن ٿا:
⭐
"نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم جن اعتڪاف جو ارادو ڪيو، پوءِ جڏھن ان جڳھ واپسي موٽيا، جتي اعتڪاف ويھڻ جو ارادو ڪيو ھو تہ ڏٺائون ان جڳھ تي ڪيترا خيمہ لڳل ھئا. ھڪ خيمو عائشہ جو، ھڪ حفصہ جو، ھڪ زينب جو (رضي اللہ عنھن). تہ پاڻ صلي الله عليه وسلم فرمايائون؛ ڇا توهان ان مان نيڪي جو ارادو ڪيو ٿيون؟ پوءِ پاڻ صلي الله عليه وسلم واپسي موٽي ويا ۽ (رمضان) ۾ اعتڪاف نہ ڪيائون، بلڪہ شوال جا ڏھ ڏينھن اعتڪاف ڪيائون. (صحيح البخاري:۲۰۳۴)
📖 شرح الحديث:
📌 حافظ ابن حجر رحمہ اللہ (۸۵۲ھ) فرمائي ٿو:
"ھي حديث دليل آھي تہ اعتڪاف جي لاءِ مسجد شرط آهي، ڇو تہ عورتن جي لاءِ پنھنجن گھرن ۾ رڪجي رھڻ مشروع آھي، جيڪڏهن (اعتڪاف جي لاءِ) مسجد شرط نہ ھجي ھا، تہ (ازواج مطھرات جي) اجازت وٺڻ ۽ (نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم جي طرفان) منع ڪرڻ ذڪر نہ ھجي ھا، بلڪہ انھن جي لاءِ پنھنجن گھرن کي مسجد (نماز جي خاص جڳھ) ۾ ھي اعتڪاف ويھڻ ڪافي ھجي ھا" (فتح الباري:۲۷۷/۴)
⭐
"نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم رمضان جو آخري ڏھو اعتڪاف ويھندا ھئا، ايسيتائين جو پاڻ صلي الله عليه وسلم اللہ کي پيارا ٿي ويا، پاڻ صلي الله عليه وسلم کان پوءِ ازواج مطھرات (نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم جون گھرواريون) اعتڪاف ڪنديون ھيون" (صحيح البخاري:۲۰۲۶, صحيح مسلم:۱۱۷۲)
📖 فھم السنہ:
📌 حافظ نووي رحمہ اللہ (۶۷۶ھ) لکي ٿو:
"ھنن حديثن مان ثابت ٿئي ٿو ته اعتڪاف صرف مسجد ۾ جائز آھي، ڇو ته نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم، پاڻ صلي الله عليه وسلم جون گھرواريون ۽ پاڻ صلي الله عليه وسلم جي صحابہ رضي الله عنھم تڪليف جي باوجود مسجد ۾ ئي اعتڪاف ڪيو، جيڪڏهن مسجد ۾ جائز ھجي ھا تہ پاڻ ھڪ ڀيري (جواز جي لاءِ) ائين ڪن ھا، خصوصا جڏھن پاڻ صلي الله عليه وسلم جي گھروارين جي لاءِ گھر ۾ اعتڪاف زياده ضروري ھيو، مرد ۽ عورت ٻنھي جي لاءِ صرف مسجد ۾ اعتڪاف جي جواز ۽ مسجد کان علاوہ عدم جواز جو موقف اسان بيان ڪيو آهي، ھي موقف امام مالڪ، امام شافعي، امام احمد بن حنبل، داؤد ۽ جمھور محدثين رحمہم اللہ جو آھي." (شرح النووي:۳۷۱/۱)
معلوم ٿيو ته نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم جي زماني مبارڪ ۾ ۽ پاڻ صلي الله عليه وسلم جن کان بعد ازواج مطھرات مسجد ۾ ئي اعتڪاف ڪنديون ھيون، جيڪڏهن عورت جي لاءِ گھر ۾ اعتڪاف ڪرڻ صحيح ھجي ھا تہ اھي پنھنجن گھرن ۾ اعتڪاف ڪن ھا، ڇو تہ عورت کي گھر ۾ رھڻ جي وڌيڪ ضرورت ھوندي آھي، پر انجي باوجود مسجد ۾ اعتڪاف ڪنديون ھيون، ڪنھن صحابي جو ان تي انڪار ثابت نہ آھي، گوياڪہ عورت جي مسجد جي اعتڪاف جي جواز تي صحابہ رضي الله عنھم جو اجماع ھيو.
اھو بہ ياد رھي تہ عورتون احڪام ۾ مردن جي مثل آھن، سواءِ ان جي تہ ان جي لاءِ ڪا خاص دليل اچي وڃي.
جڏھن مرد جو اعتڪاف مسجد کان علاوہ جائز ناھي تہ عورت جي لاءِ بغير دليل جي جائز ناھي، ۽ سڀني وٽ مسجد ۾ رھڻ اعتڪاف جو رڪن آهي.
(الھداية مع البناية:٤٠٨/٣, ابن عابدين:٤٤١/٢, بلغة السالك:٥٣٨/١, كشف القناع:٣٤٧/٢)
جڏھن اعتڪاف مسجد سان گڏ خاص آھي ۽ مسجد ۾ رھڻ اعتڪاف جو رڪن آهي، تہ پوءِ بغير دليل جي عورت تان ھي "خصوصيت" ۽ "رڪنيت" ختم نٿي ٿي سگھي.
📢 اجماع
📌 ابن حبيرہ (٥٦٠ھ) لکي ٿو:
"ان ڳالھ تي (آئمہ ثلاثہ جو) اجماع واتفاق آھي تہ عورت جو اعتڪاف گھر ۾ صحيح ناهي،ليڪن ابوحنيفہ چوي ٿو تہ ان جي لاءِ پنھنجي گھر جي نماز واري جاءِ ۾ اعتڪاف جائز آھي."
(الافصاح:٢٥٦/١)
📌 علامہ عبدالحئي لکنوي (١٣٠٤ھ) لکي ٿو:
"جيڪڏهن عورت اھڙي مسجد ۾ جنھن ۾ نماز باجماعت ٿيندي ھجي ان جي لاءِ خيمو لڳايو ويو ھجي، ان ۾ اعتڪاف ڪري تہ ڪو حرج ناھي، ڇو تہ ان جو ثبوت زمانہ نبوي ۾ نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم جي گھروارين کان ملي ٿو، جيئن صحيح بخاري مان ثابت آھي." (عمدة الرعاية:٢٥٥/١)
📌 علامه ابن قدامة المقدسي (٦٢٠ھ) لکي ٿو:
"اسان جي دليل اللہ تعالي جو فرمان (وَأَنتُم عاكِفونَ فِي المَساجِدِ) آھي، ھن مان مراد اھي جڳھون آھن، جيڪي نماز جي لاءِ ٺاھيون ويون آھن، عورت جي گھر ۾ نماز جي جڳھ اھا مسجد نہ آهي، ان لاءِ جو اھا نماز جي لاءِ ناھي ٺاھي وئي، اگرچہ مجازي طور تي ان جو نالو مسجد رکيو ويو آھي، ان جڳھ جي لاءِ حقيقي مسجد جا احڪام ثابت نٿا ٿين، جيئن تہ نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم جو فرمان: "منھنجي لاءِ پوري زمين کي مسجد بڻايو ويو آھي." آھي، ان لاءِ نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم جي گھروارين پاڻ صلي الله عليه وسلم کان مسجد نبوي ۾ اعتڪاف ڪرڻ جي اجازت گھري، تہ پاڻ انھن کي اجازت ڏنائون، جيڪڏهن مسجد انھن جي لاءِ اعتڪاف جي جڳھ نہ ھئي تہ پاڻ صلي الله عليه وسلم انھن کي اجازت ڇو ڏني،؟ جيڪڏهن مسجد کان علاوہ ڪنھن ٻي جڳھ تي اعتڪاف ڪرڻ افضل ھجي ھا تہ پاڻ صلي الله عليه وسلم ان جڳھ ڏانھن رھنمائي ڪن ھا، لھذا (عورت جو گھر ۾ اعتڪاف نٿو ٿي سگھي) ڇو تہ اعتڪاف قربت جو نالو آھي، ان قربت جو حصول مرد جي حق ۾ مسجد سان گڏ مشروع ڪيو ويو آھي، بس عورت جي حق ۾ بہ مشروع ڪيو ويو آھي، جيئن طواف آھي." (المغني:١٩٠/٣)
گھر جي مسجد نہ حقيقي مسجد ھوندي آھي ۽ نہ ئي حڪمي. ڇو تہ مسجد ۾ خريد و فروخت حرام آھي، گھر جي مسجد ۾ خريد وفروخت ٿي سگھي ٿي، گھر جي مسجد کي تبديل ڪري سگھجي ٿو، جڏھن تہ حقيقي مسجد کي بلا ضرورت تبديل نہ ٿو ڪري سگھجي، مسجد ۾ جنبي انسان يا حيض واري عورت جو سمھڻ ممنوع آھي، جڏھن ته گھر جي مسجد ۾ سمھي سگھجي ٿو، مسجد ۾ شور شرابو ڪرڻ کيڏڻ منع آھي، جڏھن ته گھر جي مسجد ۾ ڪو حرج نہ آھي.
📣 تنبيھ:
صحيح بخاري مان ثابت آھي تہ نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم پنھنجن گھروارين کي مسجد ۾ اعتڪاف جي اجازت ڏني، ھڪ ٻي روايت ۾ پاڻ صلي الله عليه وسلم کان انڪار بہ ثابت آھي،
